Trang chủ  >  Đọc sách cùng bạn

Vần và Tứ trong thơ- 9
Thứ năm, 24/12/2015 | 8:08

NCL xin trân trọng giới thiệu cùng quý bạn đọc cuốn "Vần và Tứ trong thơ" của nhà giáo- nhà thơ Đỗ Đình Tuân. Có thể coi đây là một cuốn cẩm nang hết sức cần thiết đối với những người yêu thơ và đang tập làm thơ.

MẤY KINH NGHIỆM NHỎ VỀ LÀM THƠ ĐƯỜNG LUẬT- Kỳ 2

2.Kinh nghiệm thứ hai là phải thuộc lòng một số bài thơ Đường Luật để làm mẫu.

Chẳng hạn để làm mẫu cho thể Khởi bằng, ngoài Thu điếu của Nguyễn Khuyến có thể thuộc thêm Chiều hôm nhớ nhà của Bà huyện Thanh Quan, bài Lấy lẽ của Hồ Xuân Hương, bài Thương vợ của Tú Xương…

Để nhớ kiểu bà theo thể Khởi trắc có thể thuộc các bài: Qua đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan, bài Chơi đu của Hồ Xuân Hương, bài Bạn đến chơi nhà của nguyễn Khuyến…

Sau đây chúng tôi xin chọn vài ví dụ tiêu biểu để các bạn tham khảo:

-Thất ngôn bát cú Đường Luật vần trắc:

 

Vịnh làng Tam Chế

Bóng ác non đoài ban xế xế

Bỗng đâu đã tới làng Tam Chế

Mênh mang khóm nước nhuộm mầu lam

Chận ngất đỉnh non lồng bóng quế

Chợ họp bên sông gẫm có chiều

Thuyền bày trên bãi xem nhiều thể

Cảnh vật bằng đây họa có hai

Vì dân khoan giảm bên tô thuế.

                             Lê Thánh Tông

 

-Thể song điệp;

 

Nguyệt hoa

Hoa là quốc sắc Nguyệt Hằng Nga

Nguyệt tỏ Hoa thơm khéo mặn mà

Hoa ngó Nguyệt tròn Hoa chúm chím

Nguyệt nhìn hoa nở Nguyệt lân la

Chiều xuân bóng ngả Hoa chào Nguyệt

Đêm tối sương đầm Nguyệt ghẹo Hoa

Đất có Hoa thơm trời có Nguyệt

Nguyệt Hoa Hoa Nguyệt mặc tình ta.

                               Khuyết danh

 

-Thể tiệt hạ:

 

Chợt thấy

Thác bức rèm châu chợt thấy mà…

Chẳng hay người ngọc có hay đà…

Nét thu gợn sóng hình như thể…

Cung nguyệt quang mây chắc ngỡ là…

Khuôn khổ ra chiều người ở chốn…

Nết na xem phải thói con nhà…

Giỏi dang nhắn gửi xin thời hãy…

Tình ngắn tình dài chút nữa ta…

                             Khuyết danh

 

-Thể vĩ tam thanh

 

Sáng ngủ dậy muộn

Bên tai gà gáy tẻ tè te

Bóng ác trông ra hé kẽ hè

Núi một hòn cao chon chót vót

Hoa năm cánh nở tóe tòe loe

Chim tình bầu bạn kia kìa kịa

Ong nghĩa vua tôi nhé nhẻ nhè

Danh lợi chẳng màng ti tí tị

Ngủ trưa dậy muộn khỏe khòe khoe.

                            Nguyễn Tử Mẫn

 

-Thể tập danh

 

Rắn đầu biếng học

Chẳng phải liu điu cũng giống nhà

Rắn đầu biếng học chẳng ai tha

Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ

Nay thét mai gầm rát cổ cha

Ráo mép chỉ quen phường nói dối

Lằn lưng cam chịu tiếng roi tra

Từ nay trâu lỗ xin chăm học

Kéo hổ mang danh tiếng thế gia

                    Tương truyền của

                        Lê Quý Đôn?

 

-Rồi thủ vĩ ngâm, rồi thủ vĩ điệp đảo, rồi thuận nghịch độc…Thậm chí có một bài thơ có thể gói trong lòng nó đến tám bài thơ nhỏ ở bên trong. Chẳng hạn như bài Cảnh xuân dưới đây:

Bài thơ này được truyền tụng khá lâu nhưng chưa biết tên tác giả và năm sáng tác. Bài thơ làm theo thể Đường luật, bảy chữ tám câu, Khởi trắc vần bằng (tổng cộng 56 chữ). Bài thơ đọc ngược hay đọc xuôi đều có nghĩa và đúng niêm luật thơ Đường, còn gọi là “thuận nghịch độc”.   

1. Bài thơ gốc (bài 1):

Ta mến cảnh xuân ánh sáng ngời

Thú vui thơ rượu chén đầy vơi

Hoa cài giậu trúc cành xanh biếc

Lá quyện hương xuân sắc thắm tươi

Qua lại khách chờ sông lặng sóng

Ngược xuôi thuyền đợi bến đông người

Xa ngân tiếng hát đàn trầm bổng

Tha thướt bóng ai mắt mỉm cười.

2.Đọc ngược bài gốc từ dưới lên, ta được bài 2:

Cười mỉm mắt ai bóng thướt tha

Bổng trầm đàn hát tiếng ngân xa

Người đông bến đợi thuyền xuôi ngược

Sóng lặng sông chờ khách lại qua

Tươi thắm sắc xuân hương quyện lá

Biếc xanh cành trúc giậu cài hoa

Vơi đầy chén rượu thơ vui thú

Ngời sáng ánh xuân cảnh mến ta.

3. Bỏ hai chữ đầu mỗi câu trong bài gốc, ta được bài 3 ( ngũ ngôn bát cú, luật bằng vần bằng):

Cảnh xuân ánh sáng ngời

Thơ rượu chén đầy vơi

Giậu trúc cành xanh biếc

Hương xuân sắc thắm tươi

Khách chờ sông lặng sóng

Thuyền đợi bến đông người

Tiếng hát đàn trầm bổng

Bóng ai mắt mỉm cười.

4.Bỏ hai chữ cuối mỗi câu trong bài gốc, đọc ngược từ dưới lên, ta được bài 4 (ngũ ngôn bát cú, luật bằng vần bằng):

Mắt ai bóng thướt tha

Đàn hát tiếng ngân xa

Bến đợi thuyền xuôi ngược

Sông chờ khách lại qua

Sắc xuân hương quyện lá

Cành trúc giậu cài hoa

Chén rượu thơ vui thú

Ánh xuân cảnh mến ta.

5. Bỏ ba chữ cuối mỗi câu trong bài gốc, ta được bài 5 ( tám câu x bốn chữ):

Ta mến cảnh xuân

Thú vui thơ rượu

Hoa cài giậu trúc

Lá quyện hương xuân

Qua lại khách chờ

Ngược xuôi thuyền đợi

Xa ngân tiếng hát

Tha thướt bóng ai.

6. Bỏ ba chữ đầu mỗi câu trong bài gốc, đọc ngược từ dưới lên, ta được bài 6 (tám câu x bốn chữ):

Cười mỉm mắt ai

Bổng trầm đàn hát

Người đông bến đợi

Sóng lặng sông chờ

Tươi thắm sắc xuân

Biếc xanh cành trúc

Vơi đầy chén rượu

Ngời sáng ánh xuân.

7. Bỏ bốn chữ đầu mỗi câu trong bài gốc, ta được bài 7  (tám câu x ba chữ):

Ánh sáng ngời

Chén đầy vơi

Cành xanh biếc

Sắc thắm tươi

Sông lặng sóng

Bến đông người

Đàn trầm bổng

Mắt mỉm cười.

8. Bỏ bốn chữ cuối mỗi câu trong bài gốc, đọc ngược từ dưới lên, ta được bài 8 (tám câu x ba chữ):

Bóng thướt tha

Tiếng ngân xa

Thuyền xuôi ngược

Khách lại qua

Hương quyện lá

Giậu cài hoa

Thơ vui thú

Cảnh mến ta.

 

Người Việt nam tiếp thu luật thơ Đường từ Trung Quốc và trên cái nền ấy lại sáng tạo ra rất nhiều các thể chuyên biệt, khó mà liệt kê cho hết được…

3.Kinh nghiệm thứ ba là phải làm nhiều cho quen và sửa chữa cho kỹ.

Mới tập làm thơ Đường thì tốt nhất là nên bắt chước các bài mẫu. Cứ mô phỏng theo họ mà làm. Đến khi đã quen với điệu thức, vần luật của thơ Đường rồi thì hãy làm thơ vịnh cảnh do mình trực tiếp quan sát thấy, những bài thơ tả tình để ghi lại những suy nghĩ và cảm xúc của mình trước một hoàn cảnh hay một vấn đề nào đó. Nhưng làm thơ xướng họa với bạn bè thường là cách tốt nhất để tập làm thơ Đường Luật. Thật ra thì làm thơ Đường Luật cũng không khó lắm. Ấy là mơi nói biết làm cho đúng cách thôi chứ còn làm hay làm giỏi thì thể thơ nào cũng khó cả. Phải tài năng mới làm được. Một vài năm trước đây nhiều người vẫn còn chưa biết gì về thơ Đường Luật vậy mà ngày nay đã khối người làm được những bài thơ đường hợp cách và một số bài đã hay, đã chuẩn.

Sửa chữa thơ Đường có lẽ khó hơn. Khó bới trước hết nó tùy thuộc vào khả năng tự kiểm định của mỗi người. Có thấy rõ thơ mình chưa ổn thì mới sửa thành ổn được. Về điểm này thì tôi không quan trọng thơ của mình lắm. Tôi viết chỉ là để chơi thôi. Vì chơi nên phải viết và viết chỉ để chơi. Cho nên chơi xong thì có thể vứt đi cũng được. Không quan trọng.

Tôi không tin vào cảm hứng và những ám ảnh ban đầu. nó dễ che mắt và đánh lừa ta lắm. Cho nên viết xong tôi thường bỏ đó cho quên đi. Lâu lâu sau mới đọc lại nếu thấy nó nhạt hoét rồi chẳng còn gây cho mình một hứng thú gì nữa thì gạch toẹt bỏ đi. Nếu lúc ấy đọc lại vẫn thấy bài thơ tàm tạm thì tự kiểm định kỹ càng rồi đem sửa chữa lại. Lúc này tâm thế của ta đã nguội. Ta đọc thơ ta cũng gần như đọc thơ của người ngoài. Ta tự kiểm định lại thơ mình dễ khách quan tỉnh táo hơn và công việc sửa chữa vì thế cũng dễ chuẩn xác hơn.

Nhưng cũng có những bài phải nhờ ý kiến đóng góp của bạn bè ta mới phát hiện ra chỗ non yếu của thơ mình và mới sửa chữa được. Xin minh họa bằng một ví dụ cụ thể: giữa những năm tám mươi, tôi có viết một bài thơ Đùa bạn để trêu vợ chồng một ông giáo về hưu đi làm thêm nghề vàng mã. Lúc họ còn đang làm ăn thì cũng chưa dám đùa vì sợ rằng người ta tự ái. Đến năm ông bà ấy đã giải nghệ, bà về đi chùa và ông thì hết tổ chức CLB thơ này lại sang tổ chức CLB thơ khác, tôi mới viết trêu như sau:

Năm ngoái năm xưa những vẽ trò

Vợ chồng bác giáo chạy cong mo

Hết ngồi gác thượng đan con ngựa

Lại xuống nhà sau quấy mẻ hồ

Tíu tít tối ngày nan với giấy

Miên man tuần tiết mũ cùng ô

Năm nay giải nghệ nhàn ra phết

Đã thấy rung đùi nghĩ ý thơ.

Tôi gửi bài thơ cho “nguyên mẫu” và được nguyên mẫu góp ý cho một từ trong bài thơ là dùng sai. Đó chính là từ “con ngựa”. Trong nghề làm vàng mã cũng như trong dân gian người ta không dùng từ này để chỉ “con ngựa giấy” mà phải dùng từ “ông ngựa”. Do mình chẳng quan tâm gì đến vàng mã nên đã không nắm được từ này và vì không nắm được nên đã viết sai.

Nói tóm lại, độ lùi thời gian và ý kiến bạn bè, ý kiến độc giả là yếu tố cực kỳ quan trọng để mình nhận ra mình và sửa chữa được thơ mình. Như vậy một quy trình đầy đủ cho sự ra đời của một bài thơ phải có những công đoạn chính đưới đây:

-Gặp cảm hứng, có nhu cầu “phải viết” thì cứ viết. Nhưng viết xong xin cứ hãy tạm ghi chép lại để đấy.

-Bỏ đó cho quên đi, một thời gian sau hãy đọc lại. Gặp trường hợp phải sử dụng ngay thì có thể tạm dùng: đem đọc chơi hoặc đăng báo tường, báo liếp…

-Lắng nghe ý kiến bạn bè, ý kiến độc giả, nếu thấy bài thơ “được đón nhận” có nhiều ý kiến phản hồi tích cực  và nếu có nhu cầu xuất bản thì hãy xuất bản để công bố chính thức. Còn với những người làm thơ chơi, không có nhu cầu lập ngôn để thành nhà thơ, nhà văn lưu danh hậu thế, thì cứ mặc kệ nó sống với đời. Nếu được người đời yêu mến thì người đời sẽ nuôi dưỡng nó, xây đài vinh quang cho nó và biết đâu ta chẳng được thơm lây?

ĐỖ ĐÌNH TUÂN

Thống kê truy cập

Số người online : 80

Số lượt truy cập : 14615782